Historia

1. Budynek kościoła

Świątynia powstała jako kościół ewangelicki dla rozwijającej się pod koniec XIX wieku kolonii Pangritz. Plany przygotowało elbląskie przedsiębiorstwo budowlane Otto Dempeyera, które również prowadziło realizację inwestycji.

• 24 lipca 1892 r. – położenie kamienia węgielnego.
• 1893 r. – pierwsze trzy dzwony (odlewnia Colliera w Gdańsku).
• 31 października 1895 r. – uroczyste poświęcenie świątyni.
• 1899 r. – erygowanie parafii ewangelickiej.

Kościół wzniesiono w stylu neogotyckim, z czerwonej cegły. To budowla salowa z wyraźnie wydzielonym, płytszym prezbiterium. Nawa przykryta jest drewnianym stropem, który imituje otwartą więźbę dachową. Od strony zachodniej znajduje się empora chórowa.

Charakterystycznym elementem jest smukła wieża z zegarem na każdej elewacji oraz hełmem łączącym formę dachu dwuspadowego i namiotowego. Elewacje zdobią lizeny i gzymsy typowe dla neogotyku końca XIX wieku.

Pierwotne organy z 1893 r. wykonała firma A. Terletzki (wówczas prowadzona przez Ed. Witteka). Obecny instrument powstał w 1960 r. w firmie Zygmunta Pietrzaka z Włocławka; jego poświęcenia dokonał bp Józef Drzazga 13 listopada 1960 r. W kolejnych latach był modernizowany i strojony.

W czasie II wojny światowej świątynia została poważnie uszkodzona; utracono dwa dzwony, zniszczono elementy wystroju, a budynek został zdewastowany.

15 sierpnia 1945 r., po przejęciu przez franciszkanów, kościół został ponownie poświęcony i przywrócony do sprawowania liturgii.

Od 1979/1980 r. funkcjonuje tu parafia rzymskokatolicka pw. św. Pawła Apostoła.

2. Obejście i otoczenie

Kościół usytuowany jest na wyraźnie wydzielonej działce, ogrodzonej i częściowo obsadzonej zielenią. Teren obejścia zachował miejski, uporządkowany charakter typowy dla końca XIX wieku:

• prowadzą do niego wyznaczone ciągi piesze,
• wokół znajdują się nasadzenia drzew i krzewów,
• wieża kościoła dominuje w krajobrazie tej części dzielnicy.

Plac przykościelny pełni funkcję przestrzeni zgromadzeń parafialnych oraz procesji liturgicznych.

3. Pastorówka / klasztor

W bezpośrednim sąsiedztwie świątyni znajduje się budynek dawnej pastorówki, który po 1945 r. został zaadaptowany na klasztor franciszkanów.

To obiekt wzniesiony równolegle z kościołem, utrzymany w podobnej stylistyce ceglanej architektury końca XIX wieku. Po wojnie stał się miejscem życia wspólnoty zakonnej oraz zapleczem duszpasterskim parafii.

Obecnie mieści pomieszczenia klasztorne, kancelarię parafialną oraz przestrzenie formacyjne i duszpasterskie. Podobne funkcje zajmuje wybudowany tuż obok w 1986 roku Dom Parafialny im.  o. Andrzeja Klimuszki.

Na skraju dawnego cmentarza stoi także budynek ówczesnej organistówki, która w swej historii służyła także jako klasztor Sióstr Opatrzności Bożej, a obecnie jako świetlica środowiskowa.

4. Cmentarz przykościelny

W otoczeniu kościoła znajdował się historyczny cmentarz ewangelicki, związany z dawną parafią. Po II wojnie światowej jego charakter uległ zmianie, a teren został uporządkowany i częściowo przekształcony.

Dziś nie pełni już funkcji czynnej nekropolii, stanowi jednak element historycznego kontekstu miejsca i przypomina o pierwotnym przeznaczeniu świątyni oraz losach mieszkańców tej części Elbląga, o czym przypomina pamiątkowa tablica znajdująca się z prawej strony świątyni w pobliżu obecnego pochówku zakonników franciszkańskich:

o. Kalikst Mikołaj Figura (30.12.1860 – 14.06.1947)

o. Andrzej Czesław Klimuszko (23.08.1905 – 25.08.1980)

o. Ferdynand Józef Zwolak (20.10.1935 – 17.04.2018)

o. Czesław  Hubert Kozieł (03.06.1959 – 06.11.2020)

5. Miejsce żywe

Kościół św. Pawła Apostoła nie jest zabytkiem „zamkniętym w przeszłości”. To świątynia, która przeszła drogę od protestanckiej kolonii przemysłowej, przez zniszczenia wojenne, aż po współczesną parafię prowadzoną przez franciszkanów.

Ceglane mury pamiętają XIX wiek. Wnętrze żyje rytmem liturgii XXI wieku. A wieża z zegarem — jak przed ponad stu laty — przypomina, że czas należy do Boga, a świątynia do ludzi, którzy tu się modlą.

6. o. Andrzej Czesław Klimuszko OFMConv

Z tym miejscem związana jest postać, o której do dziś mówi się w całej Polsce. Bowiem w tym klasztorze w latach 1961–1980 mieszkał i posługiwał o. Andrzej Czesław Klimuszko (1905–1980) – franciszkanin, duszpasterz, kaznodzieja i znawca ziół.

Do Elbląga przyjeżdżali do niego ludzie z całego kraju. Szukali rozmowy, modlitwy, rady. O. Klimuszko łączył gorliwą kapłańską posługę z wiedzą z zakresu zielarstwa i medycyny naturalnej. Nie budował wokół siebie legendy – był bratem, który słuchał i pomagał. Jego cela i klasztorne obejście stały się miejscem cichych spotkań, w których Ewangelia łączyła się z konkretną troską o człowieka.

Po jego śmierci pamięć o nim pozostała żywa. W 1986 roku w otoczeniu kościoła powstał dom parafialny jego imienia. Dziś wielu odwiedzających świątynię przychodzi nie tylko na liturgię, ale także po to, by zatrzymać się przy miejscu związanym z jego życiem i modlitwą.

Obecność o. Klimuszki wpisuje się w historię tej świątyni jako jej szczególny rozdział – świadectwo, że mury kościoła żyją nie tylko architekturą i datami, ale przede wszystkim ludźmi, którzy tu służyli Bogu i człowiekowi.

Wyrazem uznania dla jego życia i oddziaływania było również przyznanie mu pośmiertnie tytułu Honorowego Obywatela Miasta Elbląga (19 lutego 2004 r.).

Biografia o. Andrzeja Klimuszki